ČUVARI KULTURURE I SVETOSAVLJA
Kada bi se ona čuvena rečenica „Kosovo je srce Srbije“, koju su svojim neukusnim izricanjem neki pretvorili u kliše, mogla objasniti i opisati ja bih to uradila kroz prikaz onog najvrednijeg i najsvetijeg što naš narod ima. Ova tvrđava Balkana i glavno uporište naše slavne loze predstavlja duhovno srce srpskog naroda, sa preko 1000 crkava i manastira na površini od nepunih 11000 kilometara kvadratnih. Ovo „parče zemlje“ kao duhovna osovina pravoslavnog naroda čuva veći broj svetinja od Svete zemlje. I dok Sveta Zemlja sa Jerusalimom kao epicentrom baštini najvažnija mesta čitavog hrišćanskog sveta, Kosovo i Metohija čuvari neprekinutog živog nasleđa pravoslavlja– svedočenje jednog naroda koji je svaki kamen svoje vere utisnuo u kosovsko-metohijsko tlo kroz vekove.
ZABORAVLJENA DUHOVNA STAZA
I dok su oni najveličanstveniji kao što su Visoki Dečan i, GračanicailiPećka Patrijaršija I danas centralna mesta okupljanja vernika, u senci tih monumentalnih građebna, širom Kosova i Metohije nalaze se brojne manje poznate i posećene svetinje — crkve i manastiri koje nisu podizali kraljevi, već srpski velikaši, vojvode i vlastela, verni saborci i stubovi države Nemanjića. Njihove zadužbine, iako često manje po dimenzijama, ne zaostaju u duhovnoj, umetničkoj i istorijskoj vrednosti.
Zadužbine srpskih velikaša iz zlatnog doba srpske državnosti tihi su svedoci jednog vremena u kojem je vera bila srž identiteta, a podizanje crkve čin lične pobožnosti, ali i političke lojalnosti. U ovom tekstu osvetljavamo upravo te zadužbine koje su gradili junaci i vlastelini koji su ostavili neizbrisiv trag u duhovnoj karti srednjovekovne Srbije, ali koje danas, uprkos svom značaju, retko nalazimo u udžbenicima i vodičima.
KRALJ MILUTIN UPUĆIVAO VLASTELU DA GRADI ZADUŽBINE
Gradnja zadužbina srpskih velmoža počela je krajem 13. veka nakon vojnih i političkih uspeha za vreme kralja Milutina, koji je svoju vlastelu, kako rečima tako i primerom, upućivao na stvaranje sopstvenih zadužbina. Ispisivanje ovog dela srednjovekovne duhovne istorije srpskog naroda počelo je gradnjom Crkve Bogorodice Odigitrije 1315. godine od strane velikog kaznaca Jovana Dragoslava, koja se nalazi nedaleko od Prizrena. 1331./1332. godine podignuta je Crkva Svetog Nikole u Prizrenu, ili kako je drugačije nazivaju Tutićeva crkva po vlastelinu Dragoslavu Tutiću koji je bio njen ktitor. Njegovo monaško ime bilo je Nikola a crkvu je posvetio svojoj krsnoj slavi. Ovom nizu pripadaju i Crkva Svetog Nikole u Velikoj Hoči sagrađena 1345. , Crkva Svetog Spasa u Prizrenu podignuta od strane srpskog vlastelina Mladena Vladojevića i njegovih roditelja 1330. , Crkva Bogorodičinog Vavedenja u Lipljanu, Crkva Svetog Đorđa u Rečanu kod Lipljana i mnoge druge.
Njihove priče kriju se u crkvenim spisima iz 13. i 14. veka, tiho zabeležene između redova molitvi i istorije. Danas, njihovi kameni zidovi stoje oskrnavljeni i obrasli u šiblje, a izbledele freske i dalje prikazuju svete likove koji, uprkos zaboravu, nisu prestali da gledaju u nas. To su zaboravljene svetinje Kosova i Metohije – svedoci jednog vremena koje traži da ga se ponovo setimo.
Autorka teksta: Jelena Marković/ Kancelarija za kulturnu diplomatiju
