ŽIVOT I STRADANJE SVETOG VIDA
Pored svog verskog i istorijskog značaja, Vidovdan je danas među Srbima simbol stradanja, vere, prkosa i ponosa. 28. juna obeležavamo dan na koji se odigrao Kosovski boj pre više od 6 vekova a Srpska pravoslavna crkva obeležava Vidovdan, praznik posvećen Svetom Vidu, čija priča mnogima nije poznata. Sveti Vid (Vit – lat. Vitus) koga praznuje Srpska pravoslavna crkva, po hagiografskim i ikonografskim izvorima, bio je sin uglednog senatora sa Sicilije. Još kao dete je duboko verovao u Hrista i protivio se paganstvu što je dovelo do njegovog mučeničkog stradanja.
SVETI VID- HRIŠĆANSKI SVETITELJ
Sveti Vid, jedan od značajnijih svetitelja rane hrišćanske epohe, potiče sa Sicilije, gde je rođen krajem 3. veka. Odrastao je u bogatoj i paganskoj porodici, ali je u ranom detinjstvu primio hrišćansku veru pod uticajem svog vaspitača Modesta i dadilje Kreskentije. Kada je njegov otac, revnosni mnogobožac, pokušao da ga primora da se odrekne nove vere, Vid je sa svojim starateljima pobegao u Lukaniju, na jugu Italije. Tamo su, kao pripadnici hrišćanske zajednice, uhapšeni i odvedeni u Rim. Prema predanju, u Rimu je mladi Vid iscelio sina cara Dioklecijana, ali je, uprkos učinjenom čudu, odbio da prinese žrtvu rimskim bogovima. Zajedno sa Modestom i Kreskentijom osuđen je na mučenje. Najčešće se navodi da su bačeni u kazan sa vrelim uljem, ali se u legendi pominje i da ih je anđeo izbavio iz kazana i vratio u Lukaniju, gde su na kraju umrli. Sveti Vid je stradao oko 303. godine, a njegovo mučeništvo ostavilo je dubok trag u hrišćanskoj tradiciji. Kult svetog Vida, hrišćanskog mučenika iz južne Italije, vremenom se proširio na slovenske zemlje, a njegovo ime se preplelo sa staroslovenskim božanstvom Svantovitom. Dok su Zapadni Sloveni preko nemačkih misionara preuzeli oblik „Vit“, na jugu, pod uticajem Dubrovnika, Mletaka i narodne etimologije, ustalio se oblik „Vid“. Iako sam svetac nije imao većeg značaja u pravoslavnoj tradiciji, njegov kult je ipak ostavio trag – kako u srpskim crkvenim knjigama još od vremena Miroslavljevog jevanđelja, tako i u freskama. Moguće je da se kult širio i zbog prisnih veza sa Dubrovnikom, kao i dolaska saskih rudara iz oblasti gde je poštovanje svetog Vida bilo izraženo.
SVETI VID KOD SRBA
U okviru pravoslavne tradicije, Sveti Vid se priznaje kao svetac iz perioda jedinstvene hrišćanske crkve, iako njegov liturgijski značaj nije naročito izražen. Ipak, njegovo ime i dalje živi u narodnoj svesti kroz Vidovdan, praznik koji se u srpskom narodnom kalendaru obeležava 28. juna (15. juna po starom kalendaru). Taj dan posebno je značajan zbog toga što se 1389. godine odigrala Kosovska bitka, koja je ostavila dubok trag u istoriji i kolektivnoj svesti srpskog naroda. Jedan od najstarijih dokaza o pominanju Svetog Vida u okviru pravoslavne crkve, zajedno sa Modestom i Kreskentijom, je u “mesecoslovu” Miroslavljevog jevandjelja. A služba Sv.Vidu pojavljuje se u dva srpska mineja iz vremena kralja Milutina, koji se čuvaju u ruskim rukopisanim zbirkama. U nekim istorijskim spisima pominju se i pravoslavne crkve posvećene ovom svecu, jedna u Drijevima na Neretvi a druga na prostoru Metohije. O poštovanju Sv.Vida govore i srednjevekovne predstave na freskama, jedna od najstarijih predstava nalazi se u crkvi Bogorodice Odigitrije, nastale oko 1335. godine, Vid je naslikan sa najpoštovanijim svetim vračima (lekarima) svetim Kozmom, Damjanom, Pantelejmonom i Jermolajem. Osim toga, obeležavanje ovog kulta, dobilo je posebnu snagu nakon Kosovske bitke, kada je ojačao kult cara Lazara, i samim tim je podignut srpski narod na višu lestvicu, predstavljajući ga kao nebeski narod, nebeskog carstva, koji tlačen i mučen vekovima. Uprkos crkvenom priznanju Svetog Vida kao ranohrišćanskog mučenika, kod Srba Vidovdan se prvenstveno doživljava kao narodni praznik, duboko povezan s identitetom, istorijom i predanjima, mnogo više nego sa crkvenom liturgijskom praksom.
