„Suština je biti tamo gdje vaše prisustvo može da otvori vrata za Srpsku“
Bojana Kondić-Panić o razbijanju stereotipa, predstavljanju kulturnog nasleđa i stvaranju konkretnih veza između institucija, kompanija i ljudi.
Graditi mostove između Banjaluke i Pariza
U Parizu, gde se ukrštaju politički, kulturni, akademski i poslovni tokovi Evrope, Predstavništvo Republike Srpske gradi mrežu veza čiji se pravi značaj ne meri samo brojem susreta i organizovanih događaja, već vratima koja ostaju otvorena i nakon njih. U središtu te misije je jednostavna ideja – graditi mostove između Republike Srpske i Francuske, zasnovane na poverenju, neposrednom kontaktu i konkretnoj saradnji.
Od privrede i visokog obrazovanja, preko kulture, umetnosti i turizma, do podrške srpskoj dijaspori i ljudima kojima je u Francuskoj potrebna pomoć, rad Predstavništva odvija se na brojnim frontovima. U tom mozaiku posebno mesto ima nastojanje da se francuskoj javnosti Republika Srpska predstavi izvan pojednostavljenih slika i stereotipa – činjenicama, kulturom, ljudima i konkretnim rezultatima.
O tome kako se u jednoj od najznačajnijih evropskih prestonica grade poverenje i partnerstva, kako Zmijanjski vez, Dučić, Andrić, muzika, film i savremena umetnost pronalaze put do francuske publike, ali i kako se otvaraju vrata za privrednike, studente i umetnike iz Republike Srpske, razgovaramo sa šefom Predstavništva Republike Srpske u Francuskoj Bojanom Kondić Panić.
Kako biste definisali srž misije Predstavništva Republike Srpske u Parizu i na koji način danas gradite i pozicionirate njen ugled u geopolitički i kulturno dinamičnoj sredini kakva je Francuska?
Kondić-Panić: Misiju Predstavništva najkraće bih opisala kao izgradnju mostova – što više mostova u različitim oblastima, kako bismo uspostavljali, razvijali i produbljivali veze između Republike Srpske i Francuske.
Privredna i ekonomska saradnja su među našim prioritetima. Cilj nam je da približimo privrednike i institucije sa obje strane i stvorimo uslove da kontakti prerastu u konkretne poslove na obostranu korist. Upravo zato smo ove godine prvi put nastupili u Parizu na vodećem francuskom industrijskom sajmu Global Industrie, kako bismo povećali vidljivost Republike Srpske i predstavili mogućnosti za saradnju sa našim kompanijama.
Prvi korak ka bilo kojoj saradnji – privrednoj, kulturnoj ili akademskoj – jeste povjerenje. Francuska javnost i naši potencijalni partneri često nedovoljno poznaju naš prostor, ne samo politički nego ponekad i geografski. Zato je potrebno strpljenje i kontinuitet. Sa druge strane, u Francuskoj imamo i iskrene prijatelje i izuzetne poznavaoce naše istorije i prilika na Balkanu, na čije razumijevanje i podršku možemo da računamo.
Rad na slici i ugledu Republike Srpske, ali i srpskog naroda uopšte, zahtijevan je posao koji podrazumijeva i razbijanje dugo prisutnih stereotipa i predrasuda. Za to ne postoji prečica – potrebni su rad, prisustvo, upornost i konkretni rezultati. A mi se tog posla ne bojimo.
Informisanje francuske javnosti i medija o stvarnim prilikama u Republici Srpskoj često nosi posebne izazove. Na koji način prevazilazite postojeće stereotipe i plasirate objektivnu sliku o našem regionu?
Kondić-Panić: Prije svega ličnim primjerom nastojim da doprinesem ugledu Republike Srpske koju predstavljam i da povjerenje koje mi je ukazano koristim za objektivno informisanje o prilikama u Republici Srpskoj. Za promjenu jednom stvorene slike potrebno je vrijeme, ali vidim da se stvari postepeno pomjeraju.
Veoma je važno i na koji način govorimo o sebi. Ako predstavljajući sopstvene stavove i viđenje prilika istovremeno omalovažavamo ili napadamo drugu stranu, onda sami sebi oduzimamo kredibilitet. Zato nastojim da se oslanjam na činjenice, argumente i neposredan razgovor. To je bio moj princip i tokom ambasadorskog mandata, prilikom gostovanja u francuskim televizijskim programima i medijima, a ostao je i danas.
Upravo iz tog razloga organizovali smo i okrugli sto povodom 30 godina od Dejtonskog mirovnog sporazuma, sa domaćim i stranim stručnjacima. Važno nam je da se o složenim istorijskim i političkim pitanjima razgovara argumentovano, u okruženju u kojem se mogu čuti različita mišljenja.
Istovremeno želimo da predstavimo i teme koje su u Francuskoj nedovoljno poznate, uključujući stradanja srpskog naroda. To radimo prije svega kroz činjenice, dokumentarnu građu i saradnju sa relevantnim institucijama, među kojima je i Memorijalni centar Republike Srpske. U tom kontekstu organizovano je i prikazivanje dokumentarnih filomova ”Svjedok” i ”Jedini” u Parizu.
Kultura i umetnost su kroz istoriju uvek pronalazile najkraći put do srca francuske publike. Koji su to ključni projekti kroz koje francuskoj javnosti približavate bogato kulturno nasleđe, književnost i savremenu umetnost Republike Srpske?
Kondić-Panić: Kultura je vjerovatno jedan od najljepših i najneposrednijih načina povezivanja ljudi. Još tokom ambasadorskog mandata bila sam inicijator i organizator koncerata etno-grupe „Trag“ u UNESCO-u i u 17. arondismanu Pariza. Pored tradicionalnih numera, izvođene su i sevdalinke, koje su od 2024. godine na UNESCO-ovoj Reprezentativnoj listi nematerijalnog kulturnog nasljeđa čovječanstva.
Posebno mjesto ima zmijanjski vez, koji je na istoj listi još od 2014. godine. Predstavili smo ga u Parizu u saradnji sa Muzejom Republike Srpske i Etnografskim muzejom u Beogradu. To je izvanredan primjer kako nešto duboko ukorijenjeno u našoj tradiciji može da komunicira sa savremenom evropskom publikom.
Željeli smo da pokažemo i nešto drugačije lice naše kulture. Tako smo predstavili zanimljiv projekat Udruženja ljubitelja i poštovalaca stripa Republike Srpske „Deveta dimenzija“ i Narodne i univerzitetske biblioteke Republike Srpske, u kojem su poznata književna djela i pripovijetke dobili formu stripa, uključujući izdanja na francuskom i drugim stranim jezicima.
Savremeno stvaralaštvo predstavljamo i kroz modu, koja je u Francuskoj važan dio kulturne i kreativne scene. Agencija Ecouture iz Banjaluke učestvovala je na proljećnim dešavanjima u okviru Paris Fashion Week-a, a ove jeseni priliku da se predstavi na pariskoj modnoj sceni dobiće i talentovana kreatorka Milica Selak, koju smo ispred Predstavništva predložili i preporučili, te povezali sa Serbia Fashion Week-om. Upravo u takvim primjerima vidim jednu od važnih uloga Predstavništva – da prepoznajemo potencijal, povezujemo ljude i otvaramo prostor našim stvaraocima da svoj rad predstave i van granica Republike Srpske.
Tu su, naravno, književnost, muzika i likovna umjetnost. Pripremamo „Dučićeve dane u Parizu“, u saradnji sa Muzejem Hercegovine i Muzejom savremene umjetnosti Republike Srpske, a u novembru je na Sorboni predviđeno predavanje posvećeno istorijskim vezama i umjetničkom stvaralaštvu. Pored toga, u novembru je planirano i bratimljenje Višegrada i Monmartra – kultne umjetničke četvrti Pariza.
Važan dio našeg posla jeste i da budemo oslonac našim umjetnicima kada dolaze u Francusku – bilo da je riječ o mladim muzičarima, pjesnicima, piscima, likovnim umjetnicima, modnim stvaraocima ili kulturno-umjetničkim društvima. Naš zadatak nije samo da organizujemo sopstvene manifestacije nego i da pomognemo našim ljudima da ovdje dobiju prostor koji zaslužuju.
Kada Francuzima – poznatim ljubiteljima estetike, gastronomije i prirode – predstavljate Republiku Srpsku, koje turističke i prirodne adute najčešće ističete kao neodoljive?
Kondić-Panić: Mislim da Republika Srpska ima jednu veliku prednost – raznolikost na relativno malom prostoru. Francuzima bih svakako izdvojila naše nacionalne parkove Kozaru, Sutjesku i Drinu, planine, rijeke i kanjone, ali i Hercegovinu, njene vinograde, klimu i gastronomiju.
Poseban potencijal vidim u banjskom i aktivnom turizmu. Tara i Vrbas, rafting, planinarenje, biciklizam, Jahorina i Zelengora mogu biti veoma zanimljivi francuskom turisti koji sve više traži prirodu, autentičnost i iskustvo, a ne samo klasičan turistički aranžman.
I, naravno, gastronomija. Francuzima ne morate posebno objašnjavati da se jedna zemlja upoznaje i za stolom. Naši lokalni proizvodi, vina, tradicionalna kuhinja i, prije svega, gostoprimstvo ljudi predstavljaju ogroman turistički potencijal.
Mislim da nam je potrebno još snažnije i sistematičnije predstavljanje tih potencijala na francuskom tržištu i to je jedan od pravaca u kojem želimo da razvijamo aktivnosti Predstavništva.
Srpska dijaspora u Francuskoj ima dugu tradiciju. Na koji način Predstavništvo sarađuje sa našom zajednicom i koliko su upravo naši ljudi koji tamo žive važni ambasadori našeg identiteta i kulture?
Kondić-Panić: Veliki broj događaja koje organizujemo namijenjen je upravo našem narodu koji živi u Francuskoj i trudimo se da ostvarimo što neposredniji odnos i sa predstavnicima brojnih udruženja i sa pojedincima. Ponekad upravo od jednog čovjeka i jedne dobre ideje krene inicijativa koja kasnije bude od koristi cijeloj zajednici.
Dijaspora za nas nije samo publika. Naši ljudi su partneri i prirodni most prema francuskom društvu. Oni poznaju jezik, mentalitet, institucije i poslovno okruženje i istovremeno imaju vezu sa Republikom Srpskom. Taj potencijal želimo mnogo više da koristimo.
Posebno mi je važna i humana strana našeg rada. Trudimo se da pomognemo ljudima iz Republike Srpske koji dolaze na liječenje u Francusku ili tek pokušavaju da pronađu mogućnost liječenja. U takvim trenucima čovjeku je ponekad jedna informacija, kontakt, prevod ili pomoć u snalaženju u potpuno nepoznatom sistemu od ogromnog značaja. To možda nije najvidljiviji dio našeg posla, ali je svakako jedan od onih koji za mene imaju posebnu vrijednost.
Kada se osvrnete na protekli period, koje biste aktivnosti ili inicijative Predstavništva izdvojili kao najveće diplomatske i kulturne pobede u Parizu?
Kondić-Panić: Ne volim mnogo riječ „pobjeda“ kada je riječ o diplomatiji, jer se rezultati ovog posla često vide tek nakon više godina. Više volim da govorim o otvorenim vratima i vezama koje smo uspostavili.
Budući da Predstavništvo u Parizu postoji tek godinu dana, posebno bih izdvojila okrugli sto povodom 30 godina od Dejtonskog mirovnog sporazuma, jer smo u Parizu okupili domaće i strane stručnjake i otvorili prostor za ozbiljan razgovor o temi koja je i danas veoma važna za naš region.
Na kulturnom planu imali smo čitav niz različitih projekata – od zmijanjskog veza, stripa i filma do savremene umjetnosti, muzike i mode. Posebno mi je drago što ne ostajemo samo u krugu naše dijaspore, nego postepeno gradimo veze i sa francuskim institucijama.
U tom smislu izuzetno cijenim saradnju koju smo razvili sa katedrama za slavistiku, odnosno srpski jezik, na Sorboni i Univerzitetu u Strazburu. Akademska saradnja je možda manje vidljiva od velikih javnih događaja, ali dugoročno može da bude mnogo značajnija.
Istovremeno, Predstavništvo nastoji da bude podrška svakom našem predstavniku koji dolazi u Francusku – iz svijeta privrede, kulture, umjetnosti ili sporta. Pomagali smo privrednicima prilikom nastupa na sajmu drvne industrije u Nantu, u okviru sajma Eurosatory, Investiciono-razvojnoj banci Republike Srpske u traženju finansijskih partnera, kao i našim umjetnicima, autorima, muzičarima i KUD-ovima.
Upravo u tome vidim smisao Predstavništva: da našim ljudima i institucijama pomogne da u Francuskoj ne počinju od nule.
Koji su najvažniji projekti, manifestacije i ekonomski ili kulturni susreti koje Predstavništvo planira da realizuje u narednom periodu?
Kondić-Panić: Pred nama je veoma dinamičan period. U oblasti privrede intenzivno radimo sa različitim regionalnim privrednim komorama i razvojnim agencijama u Francuskoj. Posebno bih izdvojila veoma dobru saradnju sa Val-d’Oazom, sa kojim pripremamo privrednu misiju u decembru ove godine. Naš cilj je da susreti i razmjene delegacija dovedu do direktnog povezivanja kompanija i konkretnih poslova.
U oblasti visokog obrazovanja u toku su razgovori sa nekoliko francuskih visokoškolskih institucija o uspostavljanju saradnje sa Univerzitetom u Banjaluci. Želimo da dođemo do konkretnih sporazuma koji bi omogućili razmjenu profesora i studenata. To bi za mene bio jedan od najznačajnijih dugoročnih rezultata našeg rada.
U kulturi nas očekuje ”Poetsko veče sa Perom Zupcem” na Sorboni, potom „Dučićevi dani u Parizu“, saradnja sa Muzejom Hercegovine i Muzejom savremene umjetnosti Republike Srpske, kao i predavanje na Sorboni o istorijskim vezama i umjetničkom stvaralaštvu.
U Nici, u novembru, planiramo i prikazivanje dokumentarnog filma „Svjedok“, u saradnji sa Memorijalnim centrom Republike Srpske, čime nastavljamo da kroz dokumentarnu građu i kulturu sjećanja francuskoj publici predstavljamo i važne teme iz naše novije istorije.
Radimo i na jednoj veoma simpatičnoj inicijativi povezivanja Andrićgrada, odnosno Višegrada, sa kulturno-umjetničkim udruženjem „Monmartrska republika“. Simbolika povezivanja Andrićevog Višegrada i Monmartra, jednog od najprepoznatljivijih umjetničkih prostora Pariza, sama po sebi govori koliko kultura može da otvori neočekivana vrata.
Nastavljamo, naravno, i promociju kulturnih manifestacija Republike Srpske putem naših društvenih mreža i komunikacionih kanala, jer želimo da Predstavništvo bude svojevrstan prozor kroz koji će francuska publika moći da otkriva šta se dešava u Republici Srpskoj.
Voditi predstavništvo u svetskoj metropoli poput Pariza nosi ogromnu odgovornost. Iz vašeg ličnog i profesionalnog ugla, koliko je zahtevno balansirati između diplomatskih obaveza i dinamičnog ritma ovog grada?
Kondić-Panić: Pariz je grad ogromnih mogućnosti, ali upravo zbog toga zahtijeva veliku disciplinu i sposobnost da prepoznate šta je zaista važno. Svakoga dana postoje desetine događaja, susreta i inicijativa na kojima biste mogli da budete, ali nije suština biti prisutan svuda. Suština je biti tamo gdje vaše prisustvo može da otvori neka vrata za Republiku Srpsku.
Meni je ta dinamika bliska. Jednog dana razgovarate sa privrednicima ili predstavnicima neke francuske regije, drugog sa profesorima Sorbone, trećeg sa umjetnicima ili ljudima iz naše dijaspore, a onda vam se javi porodica kojoj je potrebna pomoć jer im se neko liječi u Francuskoj. Sve su to potpuno različite situacije, ali su sve dio iste misije.
To jeste zahtjevno, ali istovremeno daje ogromnu energiju i entuzijazam. Vjerujem da je u ovakvom poslu posebno važno voljeti ono što radite, pristupati mu sa istinskim entuzijazmom i, prije svega, sa iskrenom željom da svojim radom nešto konkretno doprinesete. Kada uz to vidite da je jedan kontakt koji ste uspostavili prerastao u konkretnu saradnju koja će trajati i bez vašeg neposrednog posredovanja, onda znate da je sav uloženi trud imao smisla – i da ste napravili pravi most.
Prelazak u novu sredinu uvek donosi i velike privatne promene. Kako je protekao proces prilagođavanja za Vas i Vašu porodicu, i šta je ono što vas je Pariz najlepše naučio, a šta vam iz zavičaja najviše nedostaje?
Kondić-Panić: Za mene Pariz više nije sasvim nova sredina, jer sam ovdje provela značajan period u toku studiranja kao stipendista Francuske ambasade i ambasadorski mandat, tako da je proces prilagođavanja odavno prerastao u jednu vrstu svakodnevnog života između dva svijeta.
Pariz vas nauči da budete radoznali. To je grad u kojem gotovo svakoga dana možete da otkrijete nešto novo – izložbu, knjigu, čovjeka, ideju, dio istorije za koji niste znali. Nauči vas i da različitost ne mora da bude prepreka komunikaciji, već upravo njen početak.
A ono što nedostaje iz zavičaja teško je svesti na jednu stvar. Nedostaju ljudi, porodica, spontanost susreta, bliskost, osjećaj da su vam porodica i prijatelji na dohvat ruke. Vjerovatno tek kada duže živite daleko od svog kraja shvatite koliko su važne one sasvim obične stvari koje ste nekada uzimali zdravo za gotovo.
S druge strane, upravo ta distanca čovjeku pomogne da jasnije vidi vrijednosti mjesta iz kojeg dolazi. Možda je to i jedna od najljepših stvari koje me je život u Francuskoj naučio – da možete istinski pripadati svom zavičaju, a istovremeno biti otvoreni prema svijetu.
